جمعه , ۲۴ آذر ۱۳۹۶
20 درصد تخفیف نرم افزار آنالیز تصویر MIP

تیتانیوم و آلیاژهای آن

تیتانیوم و آلیاژهای تیتانیوم

 

شکل دهی تیتانیوم و آلیاژهای تیتانیوم:

تیتانیوم و آلیاژهای آن را با ماشین های استاندارد و با تلرانس فرم دهی فولاد ضد زنگ می توان  شکل و فرم داد، ولی به علت کاه تغییرات جوش به عقب و همچنین کسب افزایش ویژگی داکتیل، که یک مزیت به شمار می رود، بخش اعظم قطعات تیتانیوم را با فرم دهی گرم می سازند و یا بصورت سرد پیش فرم داده و سپس با حرارت، سایز آن را افزایش می دهند.

در شکل دادن ورق های تیتانیوم و آلیاژهای آن باید موارد و خصوصیات زیر را در نظر گرفت:

– حساسیت به بردیگی و فرو رفتگی که باعث ترک خوردن بویژه در شکل دهی سرد می شود.

– سائیدگی و زخم سطحی بخصوص در مورد فولادهای ضد زنگ.

– توانایی انقباظی کم ( کد عیبی در لبه های پخ شده می باشد.)

– تردی و شکنندگی زیاد ناشی از حرارت بیش از حد یا جذب گاز هیدروژن و امثال ان

– توان کار محدود

– خاصیت ارتجاعی بالاتر از آلیاژهای آهنی با همان استحکانم

با این حال، با وجود محدودیت های بالا، باز هم می توان تیتانیوم و آلیاژهای آن را در بخش های پیچیده شکل داد، چون خصوصیات مکانیکی و شکل پذیری تیتانیوم و آلیاژهای آن بسیار گسترده است. برای مثال انواع تجاری آن با خلوص ۲۴۰ تا ۵۵۰ MPA، دارای استحکام کششی متفاوتی بوده و حداقل خمش ان ها در دمای اتاق متفاوت می باشد.و خاصیت داکتیل یا رسانایی و استحکام کششی تیتانیوم خالص (cp) به مقدار اکسیژن آن بستگی دارد.

در جدول ۱، فهرستی از طرحها، ترکیبات و خصوصیات مکانیکی انتخاب شده بعضی ازآلیاژهای تیتانیوم آورده شده است.

 

مواد تیتانیوم:

چند نوع غیر آلیاژی وجود دارد، که اختلاف آن ها در مقدار عناصری مثل اکسیژن، نیترژن و آهن است موادی که خلوص آنها بیشتر است دارای استحکام، سختی و دمای تغییر شکل پایین تری نسبت به مواد با خلوص کمتر هستند.

یکی از عوامل که باعث شده تا تیتانیوم نسبت به سایر عناصر فلزی منحصر به فرد باشد انحلال پذیری بالای عناصر مثل اکسیژن و نیتروژن درآن است. مثلا تیتانیوم در هوا و درجه حرارت بالا اکسید نمی شود. در آن، ناحیه سخت شده سطحی، شکل می گیرد. (حالت ).

چون حضور حالت ، موجب کاهش مقاومت به خستگی و رسانایی می شود. این لایه معمولا توسط ماشین کاری، سایش شیمیایی و غیره قبل از اینکه مورد کاربرد قرار گیرد برداشته می شود پر مصرف ترین آلیاژی آن، V4 – AL- Ti می باشد که حدوداً ۶۰% کل تولیدات تیتانیوم را به خود اختصاص داده است.

مواد غیر آلیاژی تیتانیوم و ما بقی آلیاژها، هر کدام ۲۰% تولیدات را شامل می شوند انتخاب تیتانیوم غیر آلیاژی بستگی به خصوصیات مکانیکی، سرویس دهی، هزینه ها و سایر فاکتورهای خواسته شده دارد.

مثلاً، از تیتانیوم تجاری خالص به خاطر مقاومتش در برابر خوردگی به خصوص در جاهایی که نیاز به استحکام بالای باشد استفاده می شود استحکام نهایی cp به خاطر تغییر ناخالصی های آن و مقدار عناصر اکسیژن  و  نیتروژن در آن بین ۱۷۰ تا ۴۸۰ MPa متغیر است. در این  cpها با افزایش مقدار آهن و اکسیژن ، استحکام افزایش می یابد. آلیاژهای آنها که حاوی آلومینیوم قلع و یا زیرکونیوم هستند برای کاربردهای حرارت بالا یا برودتی ترجیح داده می شوند. آلیاژهی غنی آلفا نسبت به آلیاژهای  و ، از مقاومت خزشی بالاتری برخوردار هستند. آلیاژهای  باعناصر بسیار کم (ELI) دردماهای برودتیی، در دماهای برودتی، همچنان داکتیل و سخت باقی می مانند، مثل sn 5/2 – AL5-Ti.

برخلاف آلیاژهای  و ،آلیاژهای  توسط عملیات حرارتی مستحکم نمی شوند. معمولاً آلیاژهای  را آدنیل یاتبلور مجدد می کنند. تا تنش های پسماند ناشی از کار سرد از بین برود آلیاژهای  که مقدار کمی  دارند، تحت عنوان آلیاژهاینزدیک  طبقه بندی می شوند. و با توجه به اینکه مقدار کمی  فاز  دارند مثل آلیاژهای عمل می کنند.

آلیاژهای  حاوی یک یا چند تثبیت کننده  هستند که این آلیاژها بعد از اینکه عملیات حرارتی شوند بیشتر فاز  خواهند داشت که این موضوع به مقدار تثبیت کننده  موجود در آلیاژ بر می گردد. آلیاژهای  حاوی تثبیت کننده  بوده و مقدار فاز آنها کم تر از آلیاژهای  می باشد. قابلیت سختی آنها به علت وجود فاز  در هوای سرد یا آب به هنگام کوئنچ کردن قطعات ضخیم، بالا باقی می ماند ورق های آلیاژ   را بیشتر از بیقه آلیاژها می توان به صورت سرد شکل داد.

مثالی از آن، آلیاژ AL3،cr3-Sn3-V15-Ti است که در دمای اتاق شکل دهی می شود پس از انحلال آلیاژهای  دردمای  تا  که فاز  تا حدودی به فاز  تبدیل می گردد، پیر سازی می شوند فاز  حاصل در میان ذرات  باقی مانده پراکنده می باشد و از نظر سختی مانند آلیاژهای  پیر شده می باشد در شرایط محلول آلیاژهای  رسانایی و سختی خوبی دارند و نسبتاً استحکام آنها اندک بوده و لذا شکل پذیری خوبی دارند. در این آلیاژها با افزایش دما، فاز  رسوب کرده و قبل از پیرسازی یا تثبیت، قابل استفاده در دماهای بالا نیستند.

 

شکل پذیری کلی:

ورق تیتانیوم و آلیاژهای آن توسط شکل دهی سرد، کار سخت یا کرنش سخت می شوند. که این موضوع در حالت باعث افزایش  استحکام کششی و استحکام نهایی می شود و کمی هم از خاصیت داکتیل می کاهد که برای غلبه بر این مورد باید بزرگ سازی توسط حرارت را بعد از شکل دهی سرد انجام داد شکل دهی گرم بر روی خصوصیات نهایی تاثیری نمی گذارد شکل دهی در رنج دمای  اجازه می دهد تا استرس آنی در مواد تغییر شکل یافته آژاد شود و خاصیت ارتجاعی به حداقل برسد اثر net در عملیات شکل دهی، بستگی به کل تغییر  شکل و دمای تغییر شکل داد. چون فلز تیتانیوم دردمای بالا، تمایل به خزش دارد، خفظ بار در دمای شکل دهی خزشی باعث می شود، بدون نیاز به جبران ارتجاع به عقب شکل نهایی مطلوب بدست آید.

به خاطر کشش همسو و یاغیر همسو، استحکام نهایی یا کاهش می یابد که به آن اثر Bauschinger می گویند و تیتانیوم و آلیاژهای آن هنگام شکل دهی دچار آن می شوندو حرف نظر از دمای اولیه آلیاژ یا استحکام آن تغییر شکل پلاستیک از ۱ تا ۵% در دمای ا تاق موجب کاهش استحکام نهایی و بروز Bauschinger می شود. آلیاژهای تیتانیوم تحت  عملیات انحلالی، دما پایین در حد دمای پیرسازی، اثر Bauschinger رااز دست می دهند. در ضمن حرارت یاتغییر شکل پلاستیک در دمای بالاتر از دمای پیری، موجب کاهش خصوصیات مکانیکی در آلیاژ V4-AL6-Ti و پیر شدن بیش از حد و زود هنگام آن می شود.

 

آماده سازی ورق برای شکل دهی:

قبل از شکل دهی ورق تیتانیوم باید سطح آن از نظر  صافی، و همچنین یکنواختی و ضخامت آن کنترل شود و نواحی بحرانی ورق را نباید خم کاری، برشکاری یا به هر شکلی، کشیده تر نمود، زیرا نسبت به ترک و شکاف کاملاً حساس است. لبه های قطعه کار باید کاملاً صاف باشد تا از تجمع استرس و شکنندگی آن جلوگیری شود. قبل از شکل دهی اکسیدهای سطحی را حذف کرد و همچنین گریس، روغن، جوهر، لک و سایر ترکیبات پایدار شیمیایی هالوژن ها را قبل از عملیات حرارتی باید کاملاً از بین برد.

قبل از عملیات حرارتی باید سطح تیتانیوم را تمیز کرد چون نمک های موجود در سطح قطعه ممکن است باعث ترکی خوردکی در حین عملیات حرارتی شوند. (جدول ۲-)

 

برای پاک کردن سطح تیتانیوم از حلالهای مثل ایزوپروپیل، الکل واستن استفاده می شود. بدلایلی که در بالا گفته شد نباید از ترکیبات هالوژن دار استفاده کرد مثل تری کلرواتیلن مگر آنکه پس از آن قطعه را در داخل اسیدشناور کرد تیتانیومی که توسط ابزارهای سربی یا فلزاتی که نقطه ذوب پایین دارند شکل دهی شده اند را باید در اسید نیتریک تمیز کرد. برای از بین بردن اثر ابزارها از روی تیتانیوم از حمام آبی اسید حاوی ۳۰% اسید نیتریک و کمتر از ۳% اسید هیدروفلوئوریک استفاده می کنند.

اگر این نسبت بین اسپرنیتریک و اسید هیدروفلوئوریک (نسبت ۱۰ به ۱) mm75%-25%، از سطح فلز را از بین می برد وقبل از قراردادن قطعه در اسید باید ان را تمیز کرد یا با آب شست. پوسته های سنگین و سیاه اکسیدی که در دماهای بالا، مثلاً  به بالا، بر روی تیتانیوم تشکیل می شوند.  باید بوسیله مواد شیمیایی و روش های خشک یا مرطوب مکانیکی از بین بروند. از برس های زبر نیز استفاده می شود  چون ایجاد فشار در سطح می شوند.  اکسیدهای نازکی که در دماهای کمتر از  تشکیل می شوند باید برای حرارت، عملیات و کیفیت نهایی شکل دهی مناسب باشند.  شکل دادن سردتوسط ابزارهای روی یا آلومینیوم اپوکسی انجام می شود و ابزارهای شکل دهی گرم، از جنس سرامیک، چدن، فولاد ضد زنگ و آلیاژهای پایه نیکل  می باشند.

یکی از مشکل هایی که به هنگام شکل دادن گرم وجود دارد، پوسته شدن و ساییدگی است که باید بر آن غلبه کرد و به همین دلیل از روانساز استفاده می شود. (مثل دی سولفید، مولیبدن، مخلوط دی سولفید مولیبدن و گرافیت و از نیترید بور هم استفاده می شود.) نیترید بور در دمای بالا، روانسار بهتری است. در شکل دهی های شدید از ضخامت روی هم در روانساز استفاده می شود.

روانسازهای مورد استفاده  برای شکل دهی سرد مثل روانسازهای آلومینیوم می باشد

 

 آماده سازی ورقه های خالی:

بیشتر ورقه های خالی تیتانیوم به ضخامت mm4/6 یا کمتر در یک پر یا پنج بدست می آیند. قالب ها باید سخت و تیز باشند تا از ترک خوردگی فلزات جلوگیری می شود برای دوام عمر ابزارهای قالب از فولاد استفاده می کنند.  سوراخ های به قطر mm35/6 در ورق آنیل شده V4-AL6-Ti با ضخامت mm56/3-02/1 و با سختی سطحی کمتر از  پانچ می شود ورق های تا ضخامت mm56/3 معمولاً بدون مشکل برش داده می شوند و با دقت بیشتر می توان ورق هایی تا ضخامت mm75/4 را نیز برش داد. یک تیغه تیز فولاد کم کربن با ظرفیت برش mm8/4، برای بریدن ورق های تیتانیوم به ضخامت mm3/2 مناسب می باشد لبه های برش یافته بخصوص در قطعات ضخیم تر فازی، ممکن است mm5-25/0 انحراف پیدا کنند.

در صورت وجود عیوبی مثل ترک باید از روش های دیگری مثل استفاده از آب فشار قوی یا لیزر برای برش استفاده کرده شکافتن ورق های آلیاژ تیتانیوم با کمک ابزارهای مرسوم و غیر متحرک که برای برش های صاف بکار می رود، انجام می شود زوائد روی لبه های بریده شده یا شکسته شده را باید با ماشین کاری، پاشیدن ماسه، و پولیش از بین برد. در قسمت های برش خورده حداقل باید mm35/0 برداشته می شود لبه های پایانی و پرداخت کاری شده فلز باید موازی با لبه سطح قالب خالی باشد ولبه های تیز باید از بین بروند. قبل از شکل دهی باید لبه های انقباضی را پولیش کرد.

 

شکل دهی سرد:

شکل دهی سرد در بعضی از آلیاژهای تیتانیوم تجاری مثل AL3-cr3-sn3-V15-Ti و انجام می شود.

و Mo4- Zr4-Cr6-V8-AL3-Ti انجام می شود. استرس شکل دهی سرد در سایر آلیاژها بیشتر است و برای آزاد سازی این استرسها نیاز به توان بیشتری است. آلیاژهای تیتانیوم و تیتانیوم را در قالبهایی که تا  گرم شده اند. پهن می کنند. در شکل دهی سرد، شکل پذیری در سرعت کم بهتر انجام می شود.

برای شکل دهی دقیق سرد می توان از بزرگ سازی و انبساط گرم استفاده نمود. بنابراین به کاهش استرس نیاز هست تا از خوردگی ناشی از استرس و یا ترک خوردگی جلوگیری بعمل آید. این بزرگ سازی حرارتی با آزاد سازی استرس ترکیب می شود و قطعه کار در گیره های قالب نگه داشته می شود. استرس زدایی تیتانیوم Cp و آلیاژهای آن در جدول ۳ آمده است.

تنها آلیاژ تیتانیوم با شکل پذیری سرد، AL3-Cr3-Sn3-V15-Ti می باشد. برای این آلیاژ از انبساط و سایزبندی حرارتی استفاده نمی شود. با ا ین حال باید خصوصیات مورد نظر را با درمان پیرسازی گسترش داد. بخاطر میزان بالای ارتجاع این آلیاژ باید ابزارها با دقت بیشتری انتخاب شوند.

 

شکل دهی گرم:

گرم کردن تیتانیوم باعث افزایشی شکل پذیری آن کاهش ارتجاع رو به عقب و تغییرات کمتر در استحکام نهایی آن شده و حداکثر تغییر شکل را با حداقل آنال کردن در میان عملیات شکل دهی بوجود می آورد شکل دهی شدید باید در قالب های داغ و پیش گرم شده انجام می شود.

بیشترین بهبود در رسانایی و یکنواختی خصوصیات آلیاژهای تیتانیوم دردمای  بدست می آید. دردماهای بالاتر برخی آلیاژها سوپر پلاستیکی شدن را از خود نشان می دهند. با این حال احتمال آلودگی در دماهای بالاتر، بیشتر می شود. بالای  شکل دهی باید تحت خلاء یادر اتمسفر محافظ مثل آرگون انجام شود. تا حداقل اکسیداسیون رخ می دهد همانطور که جدول ۴ نشان داده شدهاست بیشتر عملیات شکل دهی گرم در دمایی بالاتر از  انجام می شود در کاربردهایی که بیشترین رسانایی مورد نیاز می باشد، از دماهای  خودداری و اجتناب می شود. معمولاً دما را زیر  حفظ می کنند تا از تغییر خصوصیات مکانیکی جلوگیری شود.

در برخی آلیاژهای مثل Ti-6AL-4V تغییر شکل پلاستیک در دمای  رخ می دهد.

دما  و زمان حرارت دهی باید کنترل شود به گونه ای که تیتانیوم برای حداقل زمان ممکن در دمای مناسب قرار گیرد. در دمای بالاتر از  تیتانیوم با اکسیژن اتمسفر واکنش داده و شکننده و پوسته وپوسته می شود برای حرارت دهی در هوا، بیشترین زمان مجاز در دمای  یک ساعت ودر دمای  بیست دقیقه می باشد. این زمان شامل کل مدت زمانی است که قطعه تحت عملیات شکل دهی قرار گیرد. لذا برای عملیات دردمای بالای  باید استفاده از اتمسفر محافظ ویا حذف پوسته های سطحی را مورد بررسی قرار داد. معمولاً از گاز آرگن برای شکل دهی سوپر پلاستیک استفاده می شود برخی دماهای شکل دهی گرم برای پیر شدن تیتانیوم آلیاژی کافی می باشد. پس از شکل دهی گرم آلیاژهای  و  باید باز هم حرارت دهی انجام شود. نباید آلیاژهای رادر دمایی بالاتر از دمای تغییر فاز  فرم دهی نمود.

از آنجا که پیر شدن پوسته پوسته شدن و شکنندگی در دمای بالا هزینه های شکل دهی گرم را افزایش می دهد. عملیات شکل دهی پائین تر انجام می دهند. شکل دهی گرم آلیاژ تیتانیوم رادر پرس های گرم با سرعت آهسته و کنترل شده انجام می دهند. حرارت دادن صفحات پرس تا  باعث می شود که وجوه قالب دمایی حدود  داشته باشند. روش شکل دهی گرم موجب بهبود یکنواختی استحکام  نهایی بخصوص در دمای عملیاتی بالاتر از  می شود. با این حال بایدمراقب خطاهای ابعادی حاصل از موارد ذیل بود:

– تفاوت در انبساط حرارتی

– تغییرات دما

– تغییرات ابعادی ناشی از پوسته پوسته شدن

– تغییرات ابعادی ابزارهای شکل دهی

– کاهش ضخامت ناشی از عملیات شیمیایی پاک کردن و تمیز کردن ورق ها

 

اندازه کردن گرم:

از این روش برای اصلاح ابعادی بخشهایی که بصورت سرد شکل دهی شده اند.  استفاده می شود.  سایز بندی یااندازه کردن گرم از اصول شکل دهی خزشی برای فشار بر بخشهای نا منظم و اصلاح شکل آنها با استفاده از نیروهای افقی و عمودی در طی یک دوره زمانی استفاده می کند. ازاندازه کردن گرم برای اصلاح ارتجاع بخشهایی که توسط سایر روشها شکل دهی شده اند. استفاده می شود. این اصلاح به دما وزمان بستگی دارد. هرچه دما بالاتر باشد زمان پروسه کمتر می شود. بااینحال اثرات دما بر روی خصوصیات فلز، استفاده از دماهای بالا را محدود میکند. معمولا از پرس های صفحه ای گرم برای اندازه کردن گرم استفاده می شود. توالی این عملیات  به شرح ذیل است

– بخش های از پیش شکل داده شده را روی بلوک های حرارت داده شده توسط صفحات پرس گرم قرار می دهند.

– پرس بسته شده و بدون اعمال نیروی تغییر شکل  ، قطعه راگرم می کند.

– نیرو توسط صفحات بالایی و دیواره های جانبی اعمال شده و به مدت کافی جهت شکل دهی نگه داشته می شود.

 

شکل دهی سوپر پلاستیک:

از این روش برای ساخت برخی قسمتهای فلزی هواپیماها استفاده می شود. در این روش علاوه بر ساخت صدها قسمت، هزینه قابل توجهی نیز صرفه جویی می شود . مزایای دیگر این روش عبارتند از:

– بخش های بسیار پیچیده  ای را می توان با این روش شکل دهی ساخت.

– ساختارهایی سبک با کارآیی بیشتر بدست می آید.

– در یک عملیات منفرد ساخته شده و نیاز به نفر ساعت کمتری دارد.

– بر اساس سایز قطعه، در هر سیکل عملیات می توان بیش از یک قطعه تولید کرد.

-نیروی لازم برای شکل دهی توسط گاز تامین می شود لذا فشار وارده در تمامی قسمتهای قطعه یکسان خواهد بود.

محدودیت های این روش عبارتند از:

– ابزارهای مقاوم در برابر حرارت، حاوی مقادیر کم نیکل مورد نیاز می باشد.

– تجهیزات لازم، گران قیمت هستند.

– برای رسیدن به دمای شکل دهی، زمان طولانی پیش گرم مورد نیاز است.

– یک اتمسفر محافظ مثل گاز، آرگن مورد نیاز است.

چندین پروسه برای شکل دهی سوپر پلاستیک آلیاژهای تیتانیوم به کار می رود از جمله می توان شکل دهی دمشی، شکل دهی مکشی، ترموفرمینگ، کششی خزشی را نام برد.

 

 

آلیاژهای سوپر پلاستیک تیتانیوم:

بیشتر آلیاژهای هرزی که درآنها تیتانیوم وجود دارد. مبنای آلیاژ، سوپر پلاستیک Ti-6AL-4V می باشد تعدادی از آلیاژهای تیتانیوم بخصوص آلیاژهای ، رفتار سوپر پلاستیک را نشان می دهند. بسیاری از این مواد مثل Ti-6AL-4V بدون پروسه ای خاص، سوپر پلاستیک هستند جدول۵ رفتار پروسه پلاستیک برخی آلیاژهای تیتانیوم و خصوصیات بکار رفته در مهندسی آلیاژها را فهرست کرده است. آلیاژهای تیتانیوم که رفتار سوپر پلاستیک از خود نشان می دهند اما در جدول ۵ نشان داده نشده اند عبارتند از:

متغیرهای متالوژیکی که روی این سوپر پلاستیک آلیاژهای تاثیر می گذارند عبارتند از: سایز دانه، توزیع سایز دانه، جنش های رشددانه، انتشار، نسبت فازها در آلیاژ  و بافت. سایز دانه تاثیر زیادی روی رفتار سوپر پلاستیک آلیاژ Ti-6Al-4V دارد. شکل ۲ این موضوع را نشان می دهد. در شکل ۳- فشار جریان در برابر نرخ کشش برای آلیاژهای Ti-6Al-4V را برای دو سایز دانه ای متفاوت نشان می دهد.

موادی با انتشار سایز دانه ای کمتر، استرس بسیار کمتری نسبت به موادی با سایز دانه‌ای بالاتر نشان می‌دهند. حداکثر مقدار فاکتورهای m نیز برای ماده A خیلی بالاتر است. جنبش‌های رشد دانه نیز بر رفتار سوپر پلاستیک درجهت گسترش سایز، دانه تاثیر می‌گذارند.

 

تهیه کنندگان:  ایمان میربلوک ـ علی محمدحسنی

استاد: حمید سازگازان      درس: مواد و سخت افزار

 

 

s13 Titan-crystal_bar Titanium-Dioxide دی-اکسید-تیتانیوم 1458483608924845 images (1) images (3)

 

 

 

 

 

درخواست انجام پروژه آنالیز تصویر

همچنین ببینید

تشکیل فریت فوق ظریف (UFF) درفولاد فریتی – پرلیتی با کارسرد و آنیل

با توجه به استفاده گسترده فولادهای فریتی – پرلیتی درکاربردهای صنعتی بهینه سازی خواص آنها …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.